Diyalektigin İncelenmesi

Diyalektik materyalizmin nasil dogdu, Hegel ve Marx:

Metafizik materyalizmden diyalektik materyalizme donus, birincisi: 18. yuzyilin metafizik materyalizmi vardi. Ikincisi: bilimler degisti, ucuncusu: o donemde Marx ve Hegel geldi. Onlar metafizik materyalizmi ikiye bolduler, metafizigi attilar, materyalizme diyalektigi ekleyerek alikoydular. Seyleri bu bicimde sunma egilimi, seyleri bir sema haline getirerek basitlestirmemizi isteyen metafizik yontemden ileri gelir. Oysa biz tersine surekli olarak gercegin olgularinin hicbir zaman semalastirilmamasin gerektigini aklimizdan cikarmamaliyiz,olgular bize gorunduklerinden ve bizim dusundugumuzden daha karmasiktir. Onun icin metafizik metaryalizmin diyalektik materyalizma donusmesi o kadar basit olmadi.

Diyalektik, gercekte, bilimlerde meydana gelen degismeyi anlamasini bilen idealist Alman filozofu Hegel tarafindan getirildi. Heraklitos’un eski fikrini yeniden ele alarak, bilimsel ilerlemelerin de yardimiyla evrende her seyin hareket ettigini ve degistigini, hic bir seyin ayri tek basina olmadigini her seyin her seye bagli oldugunu saptadi ve boylece diyelektigi yaratti. Hegel’den dolayi, bugun, dunyanin diyalektik hareketinden soz ediyoruz. Hegel’in basta sezdigi sey, dusuncenin haraketidir ve Hegel, buna dogal olarak diyalektik adini vermistir..

Hegel idealisttir, yani ruha birinci derecede onem verir, bu yuzden de o, ozel bir hareket ve degisme anlayisi yaratir. Ruhun degismelerinin, maddede ki degismelerin nedeni oldugunu dusunur. Hegel’e gore, evren maddelesmis fikirdir(idee’dir) ve evrenden once ilkin ruh vardir, evreni bulur. Ozetlersek, Hegel ruhun ve evrenin araliksiz degisme halinde oldugunu saptar, ama bundan maddedeki degismeleri, ruhun degisikliklerinin belirledigi sonucu cikarir. Ornek: mucidin bir fikri vardi, fikrini gerceklestirir, iste bu maddelesim fikir maddede degisiklikler yaratir..

Demek ki Hegel, pekala diyalektikcidir, ama diyalektigi idealizme bagimli kalir. Ve iste bunun uzerine Hegel’in ogretileri olan ama materyalist ogretileri olan ve materyalis olduklarina gore maddeye birinci onem veren Marx ve Engels Hegel’in diyalektiginin dogru ama tersine olumlamalar verdigini dusunurler. Engels bu konuda soyle diyecektir: diyalektik, Hegel ile, tepesi uzerinde duruyordu, onu ayaklari uzerine oturtmak gerekti. Marx ve Engels, Hegel’in tanimladigi bu dusuncenin hareketinin baslangic nedenini, maddi gercege gecirdiler ve Hegel’den ayni terimi alarak, buna, dogal olarak diyalektik dediler..

Onlar Hegel’in dusuncenin ve evrenin araliksiz degisme halinde oldugunu soylemekle hakli oldugunu ama fikirlerdeki degismelerin seylerdeki degismeleri belirlediklerini iddia etmekle yanildigini dusunurler. Tersine  bize fikirleri seyler verir ve fikirler seyler degistikleri icin degisir.

Eskiden posta arabasiyla yolculuk edilirdi, simdi trenle yolculuk ediyoruz, bizim trenle yolculuk etme gibi bir fikrimiz oldugu icin degil bu yolculuk araci varoldugu icin yapiyoruz. Bizim fikirlerimiz degismistir, cunku seyler degismistir. O halde, Merx ve Engels’in elinde bir yanda 18.yuzyil Fransiz metaryalizminden gelen metaryalizm ote yanda da Hegel’in diyelektigi vardi ve onlara artik bu ikisini birbirine baglamaktan baska bir sey kalmiyordu demekten kacinmak gerekir. Bu seylerin daha karmasik olduklarini unutan dargoruslu sematik bir anlayis olur, bu metafizik bir anlayistir. Marx ve Engels kuskusuz diyalektigi Hegel’den alacaklar ama onu degistireceklerdir. Materyalizm icinde ayni seyi yapacaklar ve bize diyalektik materyalizmi vereceklerdir.

Diyalektik hareketten ne anlasilir:

Diyalektigin birinci yasasi, hicbir sey oldugu yerde kalmaz, hicbir sey oldugu gibi kalmaz gozlemi ile baslar. Kim ki, diyalektik der hareket demektir. Degisme demektir. Buna gore diyalektigin bakis acisinda yeralmaktan sozedildigi zaman, bu hareketin degismenin bakis acisinda yeralmak demektir: seyleri diyalektige gore incelemek istedigimiz zaman onlari hareketleri icinde degismeleri icinde inceleyecegiz: iste bir elma. Bu elmayi incelemek icin iki yolumuz var. Bunlardan biri metafizik bakis acisidir, oteki ise diyalektik bakis acisidir. Ilk bakista bu meyvenin biciminin ve renginin bir tanimlamasini veririz.
Onun ozelliklerini siralariz, tadindan vs soz ederiz.. sonra elma bir armutla karsilastirilir benzerlikleri ve ayriliklari gorulur ve sonunda bir elma elmadir, bir armut bir armuttur sonucuna cikibiliriz. Eskiden seyler boyle inceleniyordu. Eger elmayi diyalektik acidan incelersek hareket acisindan inceleyecgiz. Ama elmanin yuvarlandigi ve yer degistirdigi  zamanki hareketi acisindn degil, onun evriminin hareketi acisinda inceleyacegiz. O zaman gorecegiz ki olgun elma su an ne ise her zaman oyle olmamistir.. Once yesil bir elma idi, cicek olmadan once bir tomurcuktu, boylece elma agacinin ta ilk yaz doneminde ki halina kadar uzanacagiz. Demeki ki elma  her zaman bir elma olmadi, elmanin bir tarihi bir gecmisi vardir, ve simdi de oldugu gibi kalmayacaktir. Eger yere duserse curuyecek, ayrisacaktir, cekirdekleri ortaya cikacaktir bu cekirdekler de, isler yolunda giderse, bir filiz sonrada bir agac vereceklerdir. Demek ki elma, elma, oldugu gibi degildi. Hep oldugu gibi kalmayacaktir.

Iste seyleri hareket acisindan incelemek denilen sey budur. Bu seylerin gecmisi ve gelecegi acisindan incelenmesidir. Boyle incelenince elma artik ne oldugu ile ne olacagi  arasinda yani gecmis ile gelecek arasinda ancak bir gecis olarak gorulur.

Seylere bu bicimde bakmayi kafalara daha iyi yerlestirebilmek icin iki ornek daha alsak: yeryuzu ve toplum. Metafizik bakis acisindan yeralirsak, yeryuzunun bicimini, butun ayrintilari ile betimleyecegiz. Yuzeyde denizlerin, karalarin, daglarin, bulundugunu saptayacagiz, topragin yapisini inceleyecegiz. Sonar yeryuzunu oteki gezegenlerle yada ay ile karsilastirabilir ve en sonunda su vargiya variriz: yeryuzu, yeryuzudur..

Oysa yeryuzunu diyalektik acidan incelerken, onun her zaman ne ise oyle olmadigini birtakim degisikliklere ugradigini ve bu yuzden, yeryuzunun gelecekte de baska degisikliklere ugrayacagini goruruz. O halde bugun yeryuzunun guncel durumunun, gecmis degismelerle gelecekteki degismeler arasinda bir gecisden baska bir sey olmadigini Kabul etmeliyiz. Bu gecis icinde gerceklesen, olan degismeler, bir elmanin olgunlasmasinda olan, gerceklesen degismelerden cok daha buyuk bir olcude olsalar bile, secilmez fark edilmez degismelerdir.

Marksistlerin toplum ornegi ise: ayni iki yontemi uygularsak: metafizik bakis acisindan bize denecektir ki, zenginler ve yoksullar her zaman oldu. Buyuk bankalarin, fabrikalarin bulundugunu belirtecek. Kapitalist toplumun ayrintili bir betimlemesi verilecek, gecmis toplumlarla( feodal ve koleci toplumlar) benzerlikleri yada ayriliklari arastirilacak, karsilastirilacak ve bize su denecek: kapitalist toplum ne ise odur.

Diyalektik bakis acisindan, kapitalist toplumun, her zaman ne ise olmadigini ogrenecegiz. Eger biz gecmiste bir zaman baska toplumlarinda yasamis oldugunu saptarsak, bunu kapitalist toplumun da, butun oteki toplumlar gibi, sonuncu toplum olmadigi, kapitalist toplumun dokulunmaz bir temeli bulunmadigi, ama bizim icin, tersine, ancak gecici bir gercek oldugu gecmisle gelecek arasinda bir gecisten baska bir sey olmadigi sonucunu cikarmak icin yapacagiz. Bu orneklerle, seylere diyalektin bakis acisindan bakmanin, her seye gecici olarak gecmiste bir tarihi olan ve bu gelecekte de bir tarihi olmasi gereken, bir baslangici olan ve bir sonu olmasi gereken seyler olarak bakmak demek oldugunu goruyoruz.

Diyalektik icin kesin, mutlak, kutsal hicbir sey yoktur.

Diyalektik felsefe karsisinda hicbir sey sonal, mutlak, kutsal degildir. Bu felsefe herseyin gecici karakterini ve her sey deki gecici karakteri ortaya cikarir ve onun karsisinda kesintisiz olus ve yok olus surecinden. Baska hicbir sey yururlukte kalmaz. Iste bu yukarda gormus oldugumuz ve onumuzde inceleyecegimiz seyi belirten bir tanimlamadir. Diyalektik icin kesin hicbir sey yoktur. Bu demektir ki; diyalektige gore her seyin bir gecmisi vardir ve bir gelecegi olacaktir, demek ki her sey bir kez bulundugu yerde her zaman icin kesin olarak bulunmaz ve bugunku o, kesin ve son degildir (elma, yeryuzu, toplum ornkelerinde oldugu gibi) diyalektige gore ne dunyada ne de dunya disinda  hicbir guc yoktur ki seyleri kesin, son bicimini almis bir durumda saptayabilsin; o halde, hicbir sey mutlak degildir(mutlak=absolu, hicbir kosula bagli olmayan, dolayisiyla evrensel, bassiz ve sonsuz, etkisiz tam demektir) Hicbir sey kutsal degildir demek, diyalektik her seyi hosgorur, hicbir seye saygisi yoktur demek degildir. Hayir! Kutsal bir sey degismez sayilan, dokunulmamasi, tartisilmamasi gereken ama ancak ululanacak bir sey demektir. Mesela; kapitalist toplum kutsaldir. Peki! Diyalektik diyor ki; hicbir sey hareketten, degismeden, tarihin degisikliklerinden kurtulamaz, kacamaz..

Kalimsizlik, yasla birlikte tukenen anlamina gelen –kaduk- olan, dayaniksiz olan, yipranan, yaslanan ve yokolma zorunda olan bir seydir. Diyalektik, kaduk olan bir seyin artik varlik nedeni olmayan bir sey oldugunu ve her seyin ortadan kalkmak, yokolmak gibi bir yazgisi oldugunu bize gosteriyor. Genc olan yaslanir, bugun yasayan yarin olur ve diyelektige gore, olusun ve gecisin kesintisiz surecinden baska hicbir sey mevcut degildir.

Demek ki; diyalektik gorus acisinda yeralmak, degismeden baska hicbir seyi  sonsuz saymamak demektir. Bu ozel hicbir sey olusun disinda sonsuz olmaz demektir. Alman Engels’in tanimlanmasinda sozunu ettigi olus nedir? Gorduk ki; elmanin bir tarihi vardir. Simdi de ornegin, gene bir tarihi olan bir kalemi alalim. Bugun kullanilmis olan bu kalem, yeni idi. Kalemin yapildigi tahta, bir tahta kalastan cikar, bu kalasda bir agactan. O zaman elma da, kalemin de birer tarihleri vardir ve ne biri ne de oteki her zaman ne iseler o olmamislardir. Ve bu iki tarih arasinda, bir farklilik vardir tabi ki.. Yesil elma olgun elma olmustu. Yesil elma olduktan sonra her sey yolunda gittigi taktirde olgun olmayabilir miydi? Hayir, olgunlasmak zorunda idi, nasil ki, yere dustugunde de curumek, ayrismak ve cekirdeklerini birakmak zorundaysa.. fakat kalemin geldigi agac, bir tahta olmayabilirdi ve bu tahta da bir kalem olmayabilirdi. Kalemin kendisi de daima butun, yani yontulmamis kalabilirdi. Simdi bu iki tarih arasinda bir fark oldugunu goruyoruz. Elma icin, olgun elma olan yesil elmadir, eger olaganin disinda bir sey olmazsa  elma cicegi elma haline gelmistir. O halde ; veri olan bir asamayi, oteki asama zorunlu olarak, kacinilmaz olarak izler (herhangi bir sey, evrimi durduramazsa)

Kalemin tarihinde ise, tersine. Agac bir tahta kalas, tahta kalas bir kalem, bir kalem de yontulmus bir kalem olmayabilir. Demek ki ; veri olan bir asamayi, oteki asama izlemeyebilir. Eger kalem, butun bu asamalardan geciyorsa, bu yabanci bir mudahale, yani insanin araya girmesi yuzundendir. Elmanin tarihinde ikinci asamanin birinci asamadan ve bunu gibi ciktigi, birbiri ardindan gelen asamalar goruyoruz. Elmanin tarihi, Engels’in sozunu ettigi olusu izliyor. Kalemin tarihin de ise, asamalar, birbirlerinden cikmaksizin yanyana konulurlar. Elma ise dogal bir surec izler..

Bu surec : neden yesil elma oldugu elma olur. Bu olun icinde tasidigi seyden dolayidir. Elmayi olgunlasmaya dogru iten birine zincirleme bagli ic olaylardan dolayidir. Bu olgun elma olmadan once elma oldugu icin ve olgunlasmadan edemeyecegi icindir..

Elma olacak cicek, sonra olgunlasacak. Yesil elma incelendigi zaman elmayi, kendi evrimine iten bu ic zincirleme baglarin otodinamizm(ozgun) denilen guclerin baskisi altinda etkin oldugu gorulur ki, buna kendi varligindan gelen guc denilebilir.

Kalem henuz tahta kalas halinde iken, onu bir kalem haline getirmek uzere insanin ise karismasi gerekli oldu. Cunku tahta kalas hicbir zaman kalem haline donusmezdi. Ic ozgucler, otodinamizm surec olmadi burda. O halde; diyalektik diyen yalnizca hareket demez, ayni zamanda otodinamizm de der.

Demek ki; diyalektik hareketin kendinde sureci ve diyalektik hareketin ozu olan otodinamizmi icerdigini goruyoruz. Her hareket ve her degisme diyalektik degildir. Eger diyalektik bakis acisindan inceleyecegimiz bir pireyi alirsak, diyecegiz ki; o her zaman ne ise o olmadi ve her zaman da ne ise o olmayacak. Ama onu ezersek, kuskusuz pire icin bir degisime olacaktir, ama bu degisme diyalektik bir degismemi olacaktir? Hayir. Biz olmasaydik pire ezilmeyecekti. O halde bu degisme diyalektik bir degisme degil ama mekanik bir degismedir. O zaman diyelaktik bir degismeden soz ettigimiz zaman cok dikkat etmeliyiz. Biz, eger yeryuzu var olmakta devam ederse kapitalist toplumun yerini sosyalist toplumun onun yerinide komunist toplumun alacagini dusunuyoruz. Bu diyalektik bir degisme olacaktir. Ama yeryuzu eger havaya ucarsa kapitalist toplum otodinamik bir degismeyle degil mekanik bir degismeyle ortadan kalkacaktir.

Bir baska fikir duzeni icinde, bir disiplin dogal olmadigi zaman buna mekanik disiplin diyoruz.. ama serbestce Kabul edildigi yani dogal ortamindan geldigi zaman, bu disiplin otodinamik bir disiplindir. Bu kumanda edenlerden baska seflerden gelen bir disiplindir.(o zaman mekanik olmayan otodinamik bir disiplini butun orgutlerin saglamayacagini anliyoruz)
Yani diyalektigi mekanik bir bicimde kullanmaktan kacinmamiz gerekir. Bu da bize metafizik bicimde  dusunme aliskanligimizdan gelen bir seydir. Seylerin her zaman ne ise o olmadiklarini bir papagan gibi yinelememek gerekir. Bir diyalektikci bunu soyledigi zaman seylerin daha once ne olmus olduklarini olgular icinde aramalidir. Cunku bunu soylemek uslamlamanin sonu demek degildir. Seylerin daha once ne olduklarini titizlikle gozlemek icin yapilacak incelemelerin baslangicidir..

Marx, Engels ve Lenin kapitalist toplumun kendilerindan once ne oldugu uzerine uzun ve acik incelemeler yaptilar. Diyalektik degisiklikleri saptamak icin en kucuk ayrintilari gozlemlediler. Lenin kapitalist toplumun degismelerini tanimlamak ve elestirmek, emperyalist donemi tahlil etmek icin ayrintili incelemeler yapti ve sayisiz istatistikleri inceledi. Gene otodinamizmden soz ettigimizde onu bir edebi soz haline getirmemeliyiz. Bu sozu bilerek ve onu tumuyle anlayanlar icin kullanmamaliyiz. Son olarak bir seyi incelerken otodinamik degismelerin neler olduklarini gordukten sonar ve hangi deismenin saptandigini soyledikten sonar otodinamik olanin nereden geldigini irdelemeli, arastirmaliyiz.. Bunun icindir ki; diyalektik arastirmalarla ve bilimlerle sikisikiya baglidir.

Diyalektik seyleri incelemeksizin aciklama ve tanima yolu degildir, diyalektik seylerin baslangicini ve sonunu nereden geldiklerini ve nereye gittiklerini arastirirken iyi inceleme ve iyi gozlemler yapma aracidir.

Ve diyalektik tahlil yontemi..

Tahlil yontemi: diyalektik yontemi iyi uygulamak icin  cok sey bilmek gerekir ve tahlilini yapacagimiz seyin konusu bilinmiyor bunun inceden inceye arastirilmasi gerekir yoksa basit yargilama karikaturleri yapmaya varilir.. bir kitabin yada bir edebiyat yazisinin diyalektik tahlilinde kullanilmak uzere baska konularada uygulanabilecek bir yontem gosterecegiz.

- ilk tahlil edilecek kitap ya da oykunun icerigine dikkat etmek gerekir. Bu tum toplumsal sorunlardan bagimsiz olarak incelenmelidir. Cunku her sey sinif savasimindan ve ekonomik kosullardan gelmez. Edebiyat iliskin etkiler vardir ve biz bunlari hesaba katmak zorundayiz. Yapitin herhangi bir edebi okuldan olup olmadigi arariz, ideolojilerin ic gelismelerini dikkate almak gerekir. Kolaylik bakimindan tahlil edilecek konunun bir ozetini yapmak ve goze carpan noktalari not etmek iyi olur.

- Sonra olayin kahramanlari olan toplumsal tippler gozonune alinir. Bu tiplerin ait olduklari siniflar aranir. Kisilerin davranisi incelenir ve romanda gecen olaylarin herhangi bir bicimde toplumsal bir gorus acisina baglanip baglanmayacagina bakilir. Bu olanakli degilse, eger bunu yapmak akla uygun gelmiyorsa uydurmaktanda tahlilden vazgecmek daha iyi olur. Hic bir zaman uydurma bir aciklama yapmamalidir.

- Olaylarda hangi sinif yada siniflar oldugu saptandigi zaman ekonomik temeller, yani romanin konusunun gectigi anda uretim araclarinin ve uretim tarzinin neler oldugunu arastirmalidir. Eger, ornegin; olay gunumuzde geciyorsa ekonomi kapitalizmdir. Zamanimizda kapitalizmi elestiren  ona karsi savasan  cok oyku ve roman gorulmektedir. Ama kapitalizma karsi cikmanin iki bicimi vardir..

1. ileriye donuk devrimci olarak.
2. gecmise donmek isteyen gerici olarak ve cagdas romanlarinda cokca bu bicimle karsilasilmaktadir. Bu romanlarda gecmis zamana ozlem duyulmaktadir.

-Butun bunlari kavradiktan sonra artik ideolojiyi arastirabiliriz. Yani fikirler, duygular nelerdir. Yazarin dusunus bicimi nedir ona bakabiliriz.ideolojiyi arastirirken onun oynadigi rolu ideolojinin bu kitabi okuyanlarin dusuncesi uzerinde yaratacagi etkiyi dusunecegiz.

-Bunun uzerine artik tahlilimizin vardigi sonucu bildirebilir ve falan oykunun yada romanin falan zamanda ne icin yazilmis oldugunu soyleyebiliriz. Kitabin(cogu kez yazarinin bilincine varmadigi) niyetlerini aciga vurabilir duruma gore over yada begenmeyiz. Bu tahlil yonetemi uygulanirken ancak buraya kadar soylediklerimizin tumu animsanirsa iyi bir yontem olabilir. Bunu cok iyi akilda tutmak gerekir ki, diyalektik bize her ne kadar bize yeni seyleri anlama, kavrama bicimi getiriyorsa da gene diyalektik seylerden sozedebilmek ve onlari tahlil edebilmek icin onlarin cok iyi bilinmesini ister.

Yontemimizin ne oldugunu gordukten sonra incelemelerimizde militan yasamimizda veya kisisel yasamimizda seyleri durgun, hareketsiz bir durumda degil ama hareketleri icinde degismeleri icinde, celiskileri icinde ve tarihsel anlamlari icinde gormemiz ve gene seyleri tekyanli degil butun yonleri ile butun gorunumleriyle gormemiz ve incelememiz gerekir. Yani her yerde ve her zaman diyalektik dusunusu uygulamamiz gerekir.

------------------------

Friedrich Engels, Anti-Duhring, Onucuncu bolum, Diyalektik Yadsimanin Yadsinmasi, Ondurduncu Bolum, sonuc 204-223

I.Lenin, Karl Marx-Diyalektik-

Georges Politzer-Baslangic ilkeleri-

19 Mart 2010

...